Efekty wychowania
A wreszcie sprawa ostatnia: skoro uczenie się i wychowanie prowadzi ostatecznie do formowania się pewnych efektów, pewnych trwałych następstw, pewnych produktów wychowawczych, to na czym one polegają i jak należy je bliżej określić od strony psychologicznej? Rozpatrywanie tych spraw zmusi nas do poruszenia szeregu innych zagadnień i kwestii, których rozwiązanie będzie warunkiem należytego wyświetlenia owych problemów zasadniczych. Inaczej mówiąc, w tok zasadniczych rozważań będą musiały być wplecione rozważania i badania pomocnicze. Słuszne jest potoczne powiedzenie, iż człowiek uczy się od urodzenia do samej śmierci. Można też zmieniając termin powiedzieć z nie mniejszą słusznością, że człowiek jest wychowywany od kolebki aż do grobu. Niewątpliwe jest, że dziecko zaczyna uczyć się zaraz po urodzeniu, a prawdopodobnie jeszcze przed przyjściem na świat. Uczenie się to nie występuje jako proces psychiczny, świadomy, dający się oddzielić i odgraniczyć od innych procesów psychicznych, które spotykamy u noworodka i niemowlęcia. Jest on w pewien sposób wpleciony w te inne procesy, niemniej nie można zaprzeczyć jego istnieniu. To, że niemowlę uczy się różnych rzeczy w drugim półroczu swego życia, jest już jasne dla każdego obserwatora, nawet laika; obserwacja wykazuje, że małe dziecko pewnych rzeczy uczy się "samo".